Các sai sót & thiên lệch thường gặp khi xử lí dữ liệu tài chính

Mới đây, giới kinh tế thế giới một phen nổi sóng khi nghiên cứu nổi tiếng về quan hệ nợ công/GDP với tăng trưởng kinh tế của Carmen Reinhart và Kenneth Rogoff bị phát hiện có sai sót cực lớn. 1 trong những sai sót đó là một lỗi đặt nhầm công thức excel đã khiến 5 nước có tên đầu tiên trong bảng chữ cái bị loại khỏi phép tính giá trị trung bình trong giai đoạn 1946-2009. Đây là 1 trong những sai sót cơ bản khi làm nghiên cứu kinh tế có sử dụng dữ liệu quá khứ. Sai sót khi thu thập, xử lí dữ liệu (Transcription errors) này là nặng nhất & vô phương cứu chữa. Nói 1 cách bóng bẩy là “ Garbage in, gargage out”. Ngoài lỗi transcription errors như trên, sai sót về dữ liệu còn có thể gặp phải ở những dạng sau:

Survivorship bias: (Thiên lệch kẻ sống sót) loại bias này xảy ra khi chuỗi dữ liệu chỉ phản ánh những cá thể còn tồn tại trong 1 giai đoạn nghiên cứu. Lỗi này thường gặp nhất khi thống kê performance quá khứ của hedge funds. Khi 1 HF thua lỗ sập tiệm, nó bị loại ra khỏi cơ sở dữ liệu. Vì vậy database chỉ toàn chứa những thằng còn sống sót, chưa bị đào thải & đưa ra 1 bức tranh tốt đẹp hơn thực tế về lợi nhuận của các HF.

Smoothed data: 1 số tài sản thanh khoản kém, không có dữ liệu giao dịch hàng ngày nên khi sử dụng, người ta phải làm mượt dữ liệu. Các index của bất động sản như NCFEIF thường cung cấp các dữ liệu đã làm mượt, kết quả là nó đã understatement biến động thực tế của thị trường.

Ngoài các lỗi về thu thập dữ liệu, các analysts còn hay gặp các lỗi về phương pháp phân tích dữ liệu như sau:

Data-mining bias: bạn tin rằng chỉ số Vnindex sẽ có mối tương quan nào đó với số người vào đọc bài ở Vfpress hàng ngày. Vì vậy bạn cố gắng đào bới dữ liệu, tìm cho bằng được mô hình kinh tế lượng nào đó để giải thích tương quan giữa chỉ số Vni & page view Vfpress.vn. Nhưng nếu chỉ có kết quả thống kê mà không có lí luận kinh tế logic nào để support cho mô hình thì bạn đã bị lỗi data-mining bias.

Time-period bias: Các bác hãy tin tưởng giao tiền cho e quản lí hộ, tính từ đầu năm 2009 đến nay suất sinh lời của e là 70%. ( Nhưng e không tiết lộ rằng e bắt đầu mua cổ phiếu từ năm 2007, tính từ đó đến nay suất sinh lời vẫn còn âm nặng). Như vậy suất sinh lời e đi quảng cáo quá nhạy cảm với thời điểm chọn làm mốc tính, vì vậy không phản ánh đúng kĩ năng trading của e. (giao tiền e quản lí đảm bảo chỉ có hoà vốn đến lỗ, welcome )Lỗi này gọi là time-period bias. 

[CFA] Đã đến lúc làm practice exam!

Chỉ còn hơn 6 tuần nữa là đã đến kì thi CFA cho cả 3 level 1,2,3. Các sĩ tử CFA lại phải làm quen với khoảng thời gian nightmare nhất trong năm, thường xuyên thiếu ngủ & chích cafe liên tục để cầm cự. Theo nguyên tắc 80/20, 20% thời gian còn lại này sẽ quyết định 80% thành bại của kì thi. Theo kinh nghiệm xương máu của mình thì làm practice exam (Practice exam của Kaplan hoặc Mock exam của CFA Institute) càng sớm thì khả năng đậu càng cao. Nhiều bạn lo sợ mình chưa học được nhiều, làm Practice test chỉ phí thời gian & nản chí thêm. Nhưng thực ra đến thời điểm này ít nhất các candidate đã đọc qua 1 vòng 6 cuốn sách. Làm Practice test sẽ giúp bạn biết được mình đang bị lủng môn nào, cần vá gấp môn nào & môn nào kiến thức đã ổn để có chiến lược sử dụng khoảng thời gian ít ỏi còn lại một cách hợp lí nhất.

Dưới đây là lí do vì sao kết quả Practice test thấp cũng không đáng lo:

1/ Hầu như mọi người rớt khi làm Practice test lần đầu

Với lượng kiến thức quá nhiều & khá khó, lần đầu làm test tất cả các môn 1 lúc bị rớt không có gì là lạ. Đừng quá sợ hãi với kết quả practice test, hãy dành thời gian nhiều hơn cho các môn bạn đã rớt, nhưng cũng đừng bỏ rơi các môn thế mạnh. Học CFA chỉ cần bỏ 1 thời gian không lướt lại là môn thế mạnh cũng bị quên sạch.

2/ Rất nhiều yếu tố dẫn đến kết quả thấp

Ngoài việc học bài chưa kĩ, còn rất nhiều điều bạn phải rèn để bước vào kì thi chính thức. Những nguyên nhân có thể khiến bạn rớt kì thi CFA đó là:

Quản lí thời gian: người chưa có kinh nghiệm thi CFA thường cắm đầu giải hết đề từ đầu đến cuối. Đặt biệt thí sinh Việt Nam rất thông minh nên ít khi chịu bó tay trước 1 câu khó. Nhưng nếu bạn không quản lí thời gian tốt, dành quá nhiều thời gian cho 1 số câu khó thì sẽ không đủ giờ để làm các bài dễ phía sau. Đề thi CFA rất hay lừa thí sinh bằng cách cho câu thật khó lên đầu, các câu dễ phía sau. Ngoài ra, kì thi kéo dài đến 3h, nếu bạn không làm practice test ngày để quen với áp lực kì thi, vô phòng thi thật sẽ không đủ minh mẫn & sức khoẻ để làm tốt trong 3h đó.

Đọc & hiểu câu hỏi: Các câu hỏi trong đề thi thường hay gài bẫy để khiến bạn chọn đáp án sai. 1 số sai làm phổ biến của candidate đó là đề hỏi “least likely” lại chọn đáp án “most likely”, tình huống rất dễ, đề hỏi chọn đáp án sai, thí sinh trúng tủ nên chủ quan lại khoanh vào đáp án đúng…

Tô vào answer sheet sai: nhiều bạn trả lời nháp đúng nhưng khi tô vào answer sheet, vì vội vàng, không đủ thời gian kiểm tra lại nên tô bị nhầm thành kết quả sai. Lỗi này tuy sơ đẳng nhưng do kì thi quá căng thẳng nên nhiều bạn vẫn gặp phải.

3/ Thi thử rớt không có gì tồi tệ, điều tồi tệ là không rút được kinh nghiệm gì

Kết quả thi thử không đảm bảo kết quả thi thật, vì vậy nếu bạn được điểm cao cũng không nên quá vui mừng, & bị rớt cũng không phải là 1 điều tồi tệ. Hãy xem kĩ càng các đề thi thử đã làm, phân loại xem mình thường mắc lỗi sai gì (lỗi kiến thức hay lỗi ko đọc kĩ đề). Tổng hợp các dạng câu hỏi của từng môn, tập trung vào các môn thấp điểm & các môn có tỉ trọng cao. Lưu ý là đối với những câu hỏi dạng tư duy, suy luận, bạn đã làm sai 1 lần thường rất dễ sai 1 lần nữa nếu gặp lại câu đó, vì tư duy đã bị đóng đinh theo suy luận sai. Vì vậy cần đảm bảo là mình hiểu hết các câu làm sai.

4/ Đi nhanh & không sợ vấp ngã

Move fast and break things  là câu nói nổi tiếng của Mark Zuckerberg trong thư gửi cho cổ đông Facebook. Nếu bạn không va vấp gì, có thể là do bạn đi quá chậm. Trong việc chuẩn bị thi CFA, càng đi nhanh vào các bài practice test, bạn càng có nhiều thời gian để bạn nhận ra điểm yếu, làm quen với format đề thi & có sự chuẩn bị tốt nhất cho kì thi. Cho dù có vấp ngã khi thi thử cũng không sao. Vì vậy, đừng để quyển Practice exam sạch sẽ thơm tho thêm nữa, hãy lấy ra cày dần, move fast & thực hiện các bước ở trên để khắc phục điểm yếu của mình sau khi làm xong đề thi thử. 

Đầu tư chứng khoán theo cách của Einstein

Albert Einstein có câu nói nổi tiếng: "Nếu tôi có một giờ để cứu thế giới, tôi sẽ dành 55 phút xác định vấn đề và năm phút thực hiện các giải pháp." Einstein nói rằng ông muốn dành thời gian của mình một cách khôn ngoan, đặt câu hỏi để hiểu được tường tận vấn đề. Khi làm xong điều đó, ông chỉ cần 5 phút để đưa ra các phương pháp giải quyết vấn đề.

Nhiều nhà đầu tư chứng khoán thường đi ngược lại phương pháp của tiến sĩ Einstein. Họ có khuynh hướng mở tài khoản, trading loạn xạ các thể loại, chiêu thức trước. Họ sẽ giao dịch đã đời trong 55 phút đầu tiên và sau đó dùng 5 phút cuối cùng cố gắng tìm ra mình đã sai ở đâu mà cháy mất tài khoản. Nhắm mắt lại & tưởng tượng thiên tài Anhxtanh đang ở bên cạnh khuyên bạn cách đầu tư cổ phiếu, ông sẽ khuyên bạn cách dùng 55 phút đầu tiên như sau:

1/ Bạn phải tích luỹ tài sản trước. Anhxtanh sẽ khuyên bạn khi chơi chứng khoán, giữ tiền quan trọng hơn là kiếm được tiền. Trước khi trade phải nghĩ đầu tiên đến việc mình sẽ mất bao nhiều tiền nếu trade, chứ không phải mình sẽ lời bao nhiêu tiền.

2/ Tiếp theo, Einstein sẽ hỏi bạn 1 loạt câu hỏi về cách quản lí tiền bạc & bắt bạn phải cam kết làm theo kế hoạch trading mà bạn viết ra giấy trước khi giao dịch. Rất tiếc là ít người có thể lên kế hoạch cụ thể trước khi trade. Mục tiêu của Einstein là muốn bạn hiểu tường tận trade của mình, tại sao mua, thị trường rủi ro như thế nào? Có đáng để mạo hiểm không?

3/ Einstein sẽ hỏi về kĩ năng quản lý của bạn, liệu bạn có ghi lại kĩ càng mỗi lần trade, bao nhiêu tiền, lãi lỗ ra sao & có rút ra bài học gì không

4/ Câu hỏi tiếp theo Einstein sẽ hỏi bạn là về kiến thức chuyên môn của bạn, kĩ năng ra quyết định. Bạn có đủ kiến thức  kinh nghiệm để kiếm tiền từ thị trường chưa?

5/ Bạn sẽ được hỏi về cách trading, cách phân tích thị trường & kết quả backtest của bạn. Liệu bạn có trade ảo cho thật nhuần nhuyễn vũ khí của mình trước khi trade bằng tiền tươi thóc thật không?

6/ Tiếp theo, ông ấy sẽ giám sát các lần trading của bạn để xem bạn có tuân thủ kỉ luật & phương pháp đề ra không.

7/ Cuối cùng, ông ấy muốn biết ý tưởng đầu tư, cổ phiếu bạn chọn đến từ đâu & tư duy như thế nào để chọn nó, tự đánh giá khách quan từ thị trường, chạy theo đám đông hay nghe lời tư vấn.

Rất nhiều nhà đầu tư không đủ kiên nhẫn dùng 55’ đầu tiên của mình để tìm hiểu bản thân, nghiên cứu thị trường, luyện tập thật kĩ mà chỉ muốn ra chiến trường múa kiếm để ăn sẹo, đổ máu thì nhớ mới lâu. Nhưng với 1 bộ óc vĩ đại như Einstein, thành công của 5’ sau cùng trên chiến trường đến từ 55’ chuẩn bị thật kĩ càng trước đó. Lincoln- 1 trong những tổng thống vĩ đại nhất Hoa Kỳ có câu nói nổi tiếng: “"Nếu cho tôi 6 giờ để chặt một cái cây, tôi sẽ dành 4 tiếng để mài rìu". Chúc các bạn mài được những chiếc rìu thật bén trước khi chặt đổ cây đại thụ Vnindex khó nuốt này nhé!  

10 lí do khiến bạn không phải là nhà đầu tư giá trị

Với sự phát triển vũ bão của trường phái Phân tích kĩ thuật & Quant, số lượng nhà đầu tư theo trường phái đầu tư giá trị ngày càng ít. Không thể phủ nhận trở thành 1 trader, lính đánh trận với các bộ vũ khí hạng nặng MA, Ichimoku, sóng Elliot dễ chiến đấu & hứng thú hơn rất nhiều so với việc mày mò báo cáo tài chính, phân tích hoạt động kinh doanh, xác định giá trị nội tại & kiên nhẫn chờ đợi giá thị trường sẽ đạt đến giá trị nội tại kì vọng (mặc dù có thể giá thị trường sẽ chẳng bao giờ đạt được mức giá mình tính toán L ).

Bạn có phải là nhà đầu tư giá trị? Nhiều người cho rằng mình là nhà đầu tư giá trị, nhưng có thể sự thật không phải vậy. Dưới đây là 10 lí do khiến bạn không phải là 1 nhà đầu tư giá trị thứ thiệt giống Warren Buffett:

10/ Đầu tư dựa vào đồ thị giá: Nếu bạn mua bán chứng khoán dựa vào MA20, vai đít vai, cốc tay cầm…chắc chắn bạn không phải là nhà đầu tư giá trị. Nhà đầu tư giá trị không quan tâm có đúng là nếu giá vượt MA20 sẽ tăng mạnh, giảm mạnh khối lượng lớn là xả hàng…họ chỉ quan tâm mối quan hệ giữa giá cả và giá trị.

9/ Chỉ dùng chỉ số tài chính để đầu tư: bạn không phải là nhà đầu tư giá trị nếu chỉ mua cổ phiếu vì các chỉ số tài chính đẹp. Đầu tư giá trị chú trọng phân tích giá trị của hoạt động kinh doanh của công ty để ra quyết định đầu tư.

8/  Cố gắng ước tính EPS của công ty trong quý tới: nếu bạn quyết định không mua 1 cổ phiếu undervalued bởi vì dự đoán nó không đạt được EPS kì vọng trong quý tới, bạn không phải là value investor. Đầu tư giá trị không chơi trò chơi dự đoán, chỉ tìm cơ hội từ sự chênh lệch giữa giá cả và giá trị.

7/ Quyết định đầu tư dựa vào tư vấn của analyst: mặc dù nhờ sự tư vấn của các analyst danh tiếng có thể giúp bạn mua được nhiều cổ phiếu giá trị và sinh lời, nhưng ngay cả các analyst chưa hẳn đã là nhà đầu tư giá trị. Các analyst thường bị nhiều thiên lệch & bị nhiều chi phối từ khách hàng lớn mỗi khi đánh giá cổ phiếu. Họ thường khuyến nghị mua khi cổ phiếu đã có tín hiệu tốt & bắt đầu tăng giá, và khuyến nghị bán ngay khi giá cổ phiếu giảm mạnh hoặc công ty có vấn đề gì xấu.

6/ sử dụng P/E to Growth (PEG) để định giá doanh nghiệp: nếu bạn sẵn sàng trả giá cao hơn để mua cổ phiếu 1 công ty tăng trưởng nhanh, bạn có thể thuộc nhóm nhà đầu tư tăng trưởng (growth investor) hoặc chạy theo đám đông, không phải là nhà đầu tư giá trị. Value investor thứ thiệt sẽ dự phóng free cash flow từ business của công ty để định giá.

5/ Dùng EBITDA để đánh giá cash flow: EBITDA có ưu điểm là đã loại bỏ ảnh hưởng của đòn cân nợ và thuế, tuy nhiên cũng loại bỏ luôn ảnh hưởng của chi phí khấu hao. Chi phí khấu hao có ảnh hưởng lớn đến giá trị nội tại. Nếu chi phí này cao, có thể công ty đã dùng quá nhiều tiền để đầu tư tài sản cố định & giảm free cash flow cho cổ đông.

4/ Bạn lo lắng nếu không biết được diễn biến giá danh mục của mình như thế nào trong 1 năm tới: nếu bạn cần biết giá cổ phiếu hôm nay tăng giảm thế nào để biết danh mục mình đã tăng được bao nhiêu % rồi, bạn không phải là nhà đầu tư giá trị. Value investor không quan tâm đến lãi lỗ trong 1 ngày hay 1 tuần, họ chỉ quan tâm liệu business của công ty có thể đem lại bao nhiêu giá trị cho cổ đông & đem lại trong bao lâu.

3/ Mua cổ phiếu vì được ai đó phím hàng: nếu bạn vào hàng tất tay vì được 1 cao thủ có danh vọng nào đó phím hàng, (leo chung tàu với cao thủ phải an toàn hơn tự mình đầu tư), bạn không phải là value investor. Làm sao bạn biết giá trị nội tại cổ phiếu là bao nhiêu khi không biết mã cổ phiếu mình mua sản suất cái gì, tiềm năng ra sao.

2/ mua cổ phiếu khi thị trường cho cơ hội: thực tế thì chiến lược này không sai, ví dụ giai đoạn đầu năm 2012 & 2013 khi TT cho cơ hội thì mua gì cũng có ăn, khỏi cần phân tích, nhưng như vậy cũng không phải là value investor. Warren Buffett từng nói rằng thành công của value investor không phải là ngành đó hoặc công ty đó tăng trưởng nhanh như thế nào. Quan trọng là công ty đó có lợi thế cạnh tranh rõ ràng & lợi thế cạnh tranh đó duy trì ổn định. Cổ phiếu giá trị tiêu biểu là VNM vẫn cứ uptrend mãi, vì lợi thế cạnh tranh của công ty & của ngành hiện tại vẫn ổn định & rất mạnh. Trong khi đó các cổ phiếu hot như S96, PVX nếu hên cũng ăn được 100%, nhưng chỉ là cổ phiếu đầu cơ ngắn hạn. Nếu xui giống Niu Tơn thì bạn sẽ bị thua cháy túi, vì hoạt động kinh doanh của những công ty S96, PVX không có lợi thế cạnh tranh gì rõ ràng.

1/ Triết lí đầu tư của bạn không xem xét đến giá cổ phiếu: nếu bạn chỉ mua cổ phiếu chỉ vì công ty đã mở rộng được thị phần, mô hình kinh doanh công ty rất tiềm năng… mà không tham chiếu đến giá thị trường hiện tại, bạn cũng không phải là nhà đầu tư giá trị. Value investor không chú trọng diễn biến giá trong ngắn hạn, nhưng cũng phải dựa vào giá thị trường để tính toán cổ phiếu đang giao dịch dưới giá trị hay đã overvalue. Value investor không chỉ mua công ty tốt với giá thấp hơn trung bình, mà còn có thể mua những công ty trung bình với giá tốt.

Xét trên 10 tiêu chuẩn trên thì người viết cũng không phải là value investor. Tuy nhiên cũng không nhất thiết phải là nhà đầu tư giá trị, miễn sao chiến lược đầu tư của bạn giúp bạn kiếm được tiền ổn định & tự tin chiến đấu là được. Hơn nữa, chọn chiến lược nào còn tuỳ thuộc vào nền tảng kiến thức, vốn & kinh nghiệm chinh chiến của từng người. Tài khoản nhỏ, cần có dòng tiền để sống thì không đủ kiên nhẫn mua 1 cổ phiếu, nắm giữ vài ba năm như WB được.  Nhiều người kết hợp PTCB & PTKT thành trường phái đầu cơ giá trị để thích ứng với TTCK Việt Nam cũng là 1 cách rất sáng tạo. Không phải cứ áp dụng 100% lí thuyết để trở thành value investor “thứ thiệt” mới gọi là thành công.

[Tài chính hành vi] Các cách phân loại nhà đầu tư

Những thập kỉ gần đây, các chuyên gia tài chính đã cố gắng phân loại nhà đầu tư dựa trên các đặc điểm tâm lý, tính cách thái độ… của họ. Nền tảng kến thức, kinh nghiệm và thái độ của nhà đầu tư đối với rủi ro đóng vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình ra quyết định đầu tư.

1 trong những cách phân loại cũ nhất và phổ biến nhất đó là cách phân loại các nhà đầu tư theo 2 dạng active & passive. Theo Barnewall, nhà đầu tư thụ động là những nhà đầu tư mong muốn sự an toàn nhiều hơn, sợ thua lỗ nhiều hơn so với khả năng tài chính của họ. Nhóm nhà đầu tư này thường bao gồm các luật sư, giám đốc của những công ty lớn, kế toán viên, bác sĩ & các hộ kinh doanh nhỏ. Sự thiếu thông tin & kiến thức về kinh tế tài chính  khiến cho họ sợ đầu tư thua lỗ hơn so với khả năng chịu đựng rủi ro của họ. Ngược lại, nhà đầu tư năng động là những người có khả năng chịu đựng rủi ro cao & thích mạo hiểm hơn so với việc chỉ lựa chọn các cổ phiếu an toàn. Những nhà đầu tư này thường rất tự tin vào kiến thức, kinh nghiệm đầu tư của mình và thích tự nghiên cứu để ra quyết định đầu tư chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào tư vấn của chuyên gia.

Dựa 1 phần vào kết quả nghiên cứu của Barnewall(1987), Bailard, Biehl, và Kaiser (BBK) đã phân loại nhà đầu tư cá nhân theo 2 trục: mức độ tự tin & cách thức hành động. Từ mô hình như hình vẽ, BBK phân nhà đầu tư thành 4 loại:

Mạo hiểm: (Adventurer) nhà đầu tư thuộc loại này thích 1 danh mục tập trung, bỏ trứng vào cùng 1 rỗ vì họ tin vào bản thân & quyết liều ăn nhiều. Chính sự tự tin này khiến họ thường tự chọn cổ phiếu & khiến cho nhiều chuyên viên tư vấn, môi giới không ăn được phí tư vấn từ họ.

Chạy theo đám đông: (Celebrity): nhà đầu tư này là người rất máu đầu tư nhưng không tự tin. Vì vậy họ thường đầu tư theo các cổ phiếu hot hiện tại, có nhiều cao thủ bơm thổi, hoặc nghe tin có đội lái lái con nào thì theo con đó. Đây không phải là tích cách thường thấy của 1 nhà đầu tư thành công.

Chủ nghĩa cá nhân: (individualist) họ rất tự tin & mua bán với sự cẩn trọng. Nhà đầu tư loại này hiểu mối quan hệ giữa rủi ro và lợi nhuân, thường tự mình nghiên cứu đầu tư và ít mắc sai lầm hơn nhà đầu tư mạo hiểm. Họ thường đa dạng hoá danh mục của mình & sẽ bán sạch cổ phiếu khi có hiện tượng bong bóng giá tài sản bị thổi lên quá cao. Các nhà đầu tư chuyên nghiệp phải có tính cách này mới sống lâu được trên thị trường. Chỉ cần ăn ít thôi, nhưng mà ăn hoài, ổn định năm này qua năm khác.

Quá thận trọng: (Guardian) quá cẩn thận & sợ hãi là đặc tính của nhóm nhà đầu tư này. Những người lớn tuổi thường nằm trong nhóm này. Họ cần bảo vệ thành quả lao động, kiếm dòng tiền ổn định hơn là mạo hiểm đầu tư vào các cổ phiếu hot. Ngoài ra, các nhà đầu tư mới vào thị trường với quá ít kiến thức & kinh nghiệm cũng thường rơi vào nhóm quá thận trọng (lí thuyết là vậy, nhưng có lẽ ở VN những người mới gia nhập thị trường thường liều nhất :D )

Trung lập: (straight arrow) Rất nhiều nhà đầu tư thường nằm trong loại này. Họ không quá tự tin, cũng ko quá sợ hãi, kiến thức kinh nghiệm vừa vừa. Họ có 1 số đặc điểm của nhóm này trộn lẫn 1 số đặc điểm của nhóm khác, nhìn chung là những nhà đầu tư trung bình, có kiến thức & 1 chút tự tin, nhưng vẫn chưa đủ tiêu chuẩn để nhảy sang nhóm individualist.

 Còn bạn? Bạn đang thuộc nhóm nào trong 5 nhóm trên?

Đứng dưới góc độ đầu tư chuyên nghiệp, Individualist là nhóm tốt nhất & đảm bảo sống thọ lâu dài với thị trường. Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư không đủ thời gian và năng lượng để trang bị kiến thức, kinh nghiệm nhằm mục tiêu sinh nghề tử nghiệp với công việc đầu tư. Vì vậy, nằm ở nhóm Trung Bình cũng đã là rất tốt, vừa đảm bảo dòng vốn của mình không quá rủi ro, vừa có thể học hỏi & nếu may mắn thì kiếm ăn tốt từ thị trường. Còn nếu bạn đang nằm trong 3 nhóm còn lại thì cũng không phải thảm hoạ gì. Ai cũng có những thiếu sót về kiến thức, kinh nghiệm, tâm lý & cần phải có thời gian nếm đòn bầm mình bầm mẩy từ thị trường thì mới lớn lên & tăng level được. Chúc các bạn trước mắt đầu tư trăm trận không thua, học tập rèn luyện dần để sớm đạt cảm giới individualist, có thể kiếm tiền ổn định từ TTCK.  

Trả cổ tức: tính theo báo cáo tài chính hợp nhất hay của công ty mẹ?

Hiện nay có khá nhiều doanh nghiệp niêm yết có công ty con & phải cùng lúc phát hành báo cáo tài chính riêng của công ty mẹ & báo cáo tài chính hợp nhất. Đọc & hiểu báo cáo tài chính hợp nhất có vẻ là 1 món ăn khó nuốt, kể cả đối với dân tài chính – đầu tư không chuyên về kế toán. Vậy báo cáo tài chính hợp nhất có ý nghĩa gì? Khi lợi nhuận của BCTC hợp nhất & BCTC công ty mẹ khác nhau thì cơ sở nào để công ty chia cổ tức?

Về vấn đề chia cổ tức, trước đây đã có tiền lệ của công ty Vinaconex (VCG) khi  quỹ lợi nhuận sau thuế trong BCTC hợp nhất năm 2009 là -72,94 tỷ đồng, trong khi  lợi nhuận sau thuế trong BCTC kiểm toán năm 2009 Công ty mẹ là 415,26 tỷ đồng. Rất nhiều nhà đầu tư thắc mắc là trường hợp này liệu doanh nghiệp có được chia cổ tức không? VCG cũng đã hỏi uỷ ban chứng khoán & nhận được trả lời bằng công văn số 508/UBCK-QLPH ngày 18/2/2011 nội dung chính như sau: (xem file đính kèm đầy đủ công văn)

“Về áp dụng các nguyên tắc trên để trả cổ tức, việc Tổng công ty thực hiện quyền của công ty mẹ để chi trả cổ tức phải căn cứ trên báo cáo tài kết quả hoạt động kinh doanh hợp nhất. Tuy nhiên, nếu kết quả hoạt động kinh doanh trên Báo cáo kết quả kinh doanh của công ty mẹ nhỏ hơn trên báo cáo kết quả kinh doanh hợp nhất thì căn cứ trên báo cáo KQHD KD của công ty mẹ.”

Vì đã có công văn hướng dẫn nên các công ty khác nếu gặp trường hợp này mà cảm thấy lăn tăn thì vẫn phải làm đúng theo luật quy định. Tuy nhiên, công văn này vấp phải nhiều ý kiến trái chiều của các nhà đầu tư & các chuyên gia. Theo ông Bùi Văn Mai, Tổng thư ký Hội kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) cho biết: "BCTC hợp nhất không phải là BCTC mang tính pháp lý để xử lý các vấn đề tài chính như nộp thuế, phân phối lợi nhuận… mà phải căn cứ trên BCTC công ty mẹ, vì đây mới là BCTC mang tính pháp lý". Theo ông Mai, BCTC hợp nhất của một DN không phải thể hiện lãi/lỗ của DN đó trong năm tài chính, mà thể hiện thực trạng tài chính, kết quả hoạt động và các thay đổi tình hình tài chính của toàn bộ tập đoàn/hệ thống/nhóm công ty mẹ-con. Chính vì vậy, với BCTC hợp nhất, tình hình tài chính của Công ty mẹ không được thể hiện chính xác, mà chỉ có tác dụng xem xét sự phân bổ và sử dụng hiệu quả của toàn hệ thống. Do đó, ông Mai khuyến cáo: NĐT khi mua cổ phiếu của công mẹ thì nên tập trung chú ý vào tình hình tài chính thể hiện qua BCTC công ty mẹ, chứ không phải BCTC hợp nhất, vì đây mới là tài liệu thể hiện tình hình tài chính của DN mà họ đầu tư. Việc xem xét BCTC hợp nhất chỉ giúp NĐT có cái nhìn tổng quan về cả hệ thống.”

Anh Phạm Thứ Triệu cũng viết 1 bài rất hay về vấn đề này trên saga: http://saga.vn/Taichinh/Thitruong/22302.saga

Đây là vấn đề khá nặng về kiến thức kế toán nên thật khó để diễn giải 1 cách dễ hiểu cho người đọc phổ thông. Ý kiến cá nhân của mình là đồng ý 100% với nhận xét của ông Mai. Việc UBCK quy định chia cổ tức theo kết quả hợp nhất (hoặc là theo BCTC công ty mẹ nếu lợi nhuận công ty mẹ nhỏ hơn) là khá củ chuối và không logic với chuẩn mực kế toán. Chuẩn mực kế toán số 25 có quy định cách hợp nhất báo cáo tài chính. Hiểu 1 cách đơn giản, ở BCTC công ty mẹ, chúng ta xem các công ty con như là 1 khoản đầu tư dài hạn & chiếm 1 phần trong tài khoản 221- đầu tư vào công ty con. Các công ty con có lãi hay lỗ công ty mẹ sẽ được ăn chia theo phần trăm sở hữu.  Như ông Mai nói, BCTC hợp nhất không có tính pháp lý, nó không thể hiện tình hình tài chính của doanh nghiệp mà bạn đầu tư. BCTC hợp nhất chỉ cho ta bức tranh tổng thể về cả tập đoàn, khi tiến hành hợp nhất bằng cách cộng dồn các tài khoản tương ứng, kết hợp với loại trừ các giao dịch nội bộ, lãi các giao dịch nội bộ chưa thực hiện. Ví dụ công ty mẹ có lãi rất lớn nhưng chủ yếu chỉ là bán hàng cho công ty con. Nếu công ty con mua hàng từ mẹ & đã bán cho bên thứ 3 thì không sao, nhưng nếu vẫn chưa bán cho bên thứ 3 thì xem như chưa thực hiện. Trường hợp này ở BCTC công ty mẹ vẫn cho ghi nhận doanh thu, lợi nhuận nhưng khi lên báo cáo hợp nhất sẽ loại trừ, chỉ tính những doanh thu đã bán ra ngoài, không tính những khoản chỉ bán qua bán lại trong gia đình.

Trường hợp logic về tính lợi nhuận theo BCTC công ty mẹ ở trên chắc vẫn chưa giúp bạn hiểu ra được sự khác nhau giữa công ty mẹ và BCTC hợp nhất. Ta hãy chuyển từ việc chia lời sang việc thực hiện nghĩa vụ đóng thuế. Ví dụ 1 gia đình có 3 công ty A(mẹ) với 2 con là B, C tiền thuế mỗi công ty phải đóng là 50đ, 25đ & 0đ. Khi hợp nhất BCTC, cộng ngang cộng dọc loại trừ tứ tung, có thể tổng tiền thuế phải đóng sẽ là 62.5đ. Không lẽ tập đoàn lại đòi lại tiền ông thuế với lí do hợp nhất tui chỉ lãi 250đ nên đã đóng dư tiền thuế 12.5đ. Tất nhiên thuế không hoàn lại vì ông thuế chỉ túm 3 ông có tóc là A,B,C có đăng kí thành lập doanh nghiệp và dựa trên BCTC của 3 ông để đánh thuế thôi. Ông hợp nhất là ông nào, đâu có đăng kí là 1 pháp nhân với thuế. Tương tự, nếu hợp nhất ra số thuế phải đóng nhiều hơn, vậy tập đoàn lấy thêm tiền của A, B, hay C và mỗi ông lấy bao nhiêu để đóng thêm tiền thuế? Tất nhiên không ông nào chịu đóng thêm vì lợi nhuận tui có nhiêu đó, đâu thể bắt tui đóng nhiều hơn nghĩa vụ phải làm được. Đó là lí do vì sao BCTC hợp nhất không có giá trị pháp lý.

Túm lại, khi phân tích đầu tư thì bạn có thể dùng BCTC hợp nhất để đánh giá tiềm năng, lợi nhuận của tập đoàn. Còn khi bàn đến chuyện nộp thuế, phân phối lợi nhuận… thì phải căn cứ trên BCTC công ty mẹ, vì đây mới là BCTC mang tính pháp lý. Tuy nhiên, UBCK đã hướng dẫn dựa vào BCTC hợp nhất (hoặc mẹ nếu hợp nhất> mẹ) thì có lẽ doanh nghiệp đành phải làm theo hướng dẫn này. Mình không biết UBCK đã có văn bản nào khác cập nhật về vấn đề này hay chưa? Dựa trên phân tích ở trên, dùng BCTC của công ty mẹ làm cơ sở chia cổ tức là hợp lý hơn.

JPMorgan đã giúp Enron giấu nợ như thế nào?

Công ty Enron được thành lập vào năm 1985, với doanh thu đến 101 tỷ USD trong năm 2000. Họ từng là tập đoàn năng lượng hùng mạnh nhất Hoa Kỳ, hoạt động ở trên 40 nước. Tuy nhiên, sau khi bị phát hiện che dấu thua lỗ nợ nần, Cổ phiếu Enron từ đỉnh cao 90USD vào giữa năm 2000 đã tuột dốc không phanh xuống chỉ còn chưa tới USD vào cuối tháng 11-2001. Với tài sản lên tới 63,4 tỷ USD, Enron là vụ phá sản lớn nhất trong lịch sử Hoa Kỳ tính đến thời điểm đó. Mọi người đều biết công ty kiểm toán thuộc hạng big5 lúc bấy giờ là Arthur Andersen(AA) đã ăn tiền để giúp Enron đánh bóng BCTC của mình, khiến cho nhà đầu tư mất hàng tỷ USD và khoảng 20.000 nhân viên Enron bị mất việc làm. Nhưng có lẽ ít ai biết Enron đã giấu nợ như thế nào và các ngân hàng lớn như JPMorrgan & Citi bank đóng vai trò gì trong vụ gian lận kinh điển này.

Với 1 vụ vỡ nợ quy môn lớn đến 63.4 tỉ USD, SEC biết rằng 1 mình Enron & AA không đủ sức để che mờ khoảng nợ lớn đến như vậy, nhất định phải có sự tiếp tay của 1 gã khổng lồ nào đó. Tháng 7/2003, SEC cáo buộc JPMorgan Chase & CitiGroup giúp Enron giấu nợ bằng các khoản cho vay nguỵ trang, biến nợ thành lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh. Sau vụ này JP bị phạt 135 triệu USD, Citi bị phạt 120 triệu USD.  Theo cáo buộc này, JPMorgan Chase và Citigroup đã cung cấp cho Enron tổng cộng 8,3 tỷ USD để thực hiện 1 nghiệp vụ buôn bán khí ga phức tạp. Nội dung của giao dịch này như sau: Enron tham gia 1 hợp đồng Swap trả trước (Prepaid forward sales contracts) mới 1 doanh nghiệp tên là Mahonia. Enron nhận tổng 1 cục tiền & đồng ý giao khí gas trong tương lai cho Mahonia. Mahonia lại làm 1 hợp đồng tương tự, nhận 1 cục tổng tiền từ JP & đồng ý giao gas trong tương lai cho JP.  JP lại là cổ đông lớn sở hữu Mahonia, vì vậy rủi ro của công ty con Mahonia cũng là rủi ro của JP. JP hedge rủi ro này với Enron. Sau khi cấn trừ các nghiệp vụ này, Enron giao hàng cho Maho, Maho bán lại cho JP, JP lại bán lại hàng cho Enron, cuối cùng coi như Enron không phải giao hàng mà lại nhận được tổng 1 cục tiền doanh thu bán hàng từ Maho, trong khi đó chỉ phải trả tiền từng kì trong tương lai cho JP. Nói cách khác, nghiệp vụ này thực chất là JP cho Enron vay, Enron sẽ trả dần từng kì. Tuy nhiên nhờ thủ thuật trên, Enron không những không phải ghi nhận 1 khoản nợ từ JP mà còn được ghi nhận doanh thu bán hàng. Toàn bộ giao dịch phức tạp này được thể hiện ở hình dưới đây.

Trong quá trình kiểm toán, AA đã ngửi được có mùi gian lận từ nghiệp vụ này, nhưng với khoản lót tay kha khá từ Enron, họ đã lờ đi & không cảnh báo gì về rủi ro của nghiệp vụ này cho người đọc BCTC. Sau sự kiện này thì vụ Enron được đưa vào rất nhiều sách giáo khoa về kiểm toán, các nghiệp vụ cho vay của ngân hàng, bài học về quản trị doanh nghiệp, quản trị rủi ro…bla bla.